Definitie van digitale boeken

Laten we beginnen met iets concreter te definiëren wat digitale boeken eigenlijk zijn. Allereerst een veelgebruikt synoniem: e-boek, of in het Engels e-book. Eigenlijk kunnen we een relatief simpele definitie hanteren: elke tekst die je digitaal op een beeldscherm kunt lezen, kun je een e-boek noemen. Er is nog één ander belangrijk kenmerk wat mij betreft. Dat is de ‘draagbaarheid’ van een digitaal boek (net zoals een gedrukt boek). Het  is immers niet meer dan een computerbestand, dat je dus heel goed goed kunt lezen op een draagbaar apparaat.

Elektronische inkt

Er is dan ook specifieke hardware te koop voor het lezen van e-boeken. Dit zijn de zogenaamde e-readers, veelal uitgerust met elektronische inkt (e-ink). Deze e-readers wegen vaak veel minder dan één kilo, en ze hebben meestal een schermafmeting tussen 5 en 9 inch. Het voordeel van e-ink ten opzichte van LCD schermen is dat e-ink veel minder stroom verbruikt. Het stroomverbruik van een e-reader wordt meestal uitgedrukt in het aantal pagina’s dat kan worden omgeslagen met één acculading. En 1 acculading kan gemakkelijk 3000 tot 8000 pagina’s mee, oftewel tientallen boeken. Een goede tablet met LCD scherm kan maximaal 10 uren werken op 1 acculading. Mijn Pocketbook IQ 701 (met LCD scherm) houdt het maximaal drie uren vol, afhankelijk van wat ik er mee doe.
Bij het lezen van e-boeken heb je dus de keuze uit een apparaat met e-ink of een apparaat met een LCD scherm. Maar dat is niet de enige keuze waar je als lezer voor gesteld wordt. Zoals wel vaker in deze wereld, zijn er verschillende standaarden, bestandsformaten en bijbehorende leveranciers als we het hebben over digitale boeken. Dat maakt het leven, ik bedoel het lezen van e-boeken, er niet eenvoudiger op.

Digitale boeken in soorten

Digitale boeken heb je dus in vele soorten, of correcter geformuleerd: in vele bestandsformaten. Een  rijtje: MobiPocket, EPUB, PDF, pdb, fb2, en AZW (en er zijn nog meer formaten, zie Wikipedia). De meeste e-readers kunnen enkele bestandsformaten aan.
Om het nog ingewikkelder te maken is er vaak ook nog sprake van een soort kopieerbeveiliging in de vorm van Digital Rights Management (DRM). Want ook de boekenbranche is natuurlijk bang dat boeken verspreid worden zonder dat er voor betaald wordt.
Een e-boek kun je bij vele internetwinkels kopen, in en buiten Nederland. Daar moet je wel wat voor doen. Een e-boek dat bijvoorbeeld bij Bol wordt gekocht, is voorzien van DRM. In DRM is het alom bekende Adobe een grote speler. Om boeken van Bol te kunnen lezen, heb je namelijk software van Adobe (Digital Editions) nodig op de gewone computer om te ‘bewijzen’ dat je het boek rechtmatig in je bezit hebt. Je kunt het vervolgens maar een bepaald aantal keren op een e-reader zetten. De e-reader moet gekoppeld zijn aan je zogenaamde Adobe ID. Zie voor nog meer uitleg de website van Bol.
En om het nog wat moeilijker te maken, heeft Amazon haar eigen bestandsformaat ontwikkeld (AZW) dat eigenlijk alleen goed op haar eigen e-readers kan worden gelezen. Maar er zijn wel weer apps die ervoor kunnen zorgen dat je boeken van Amazon op bijvoorbeeld een Android apparaat of een iPad kunt lezen. Maar het lezen op bijvoorbeeld een Sony e-reader van deze AZW bestanden is moeilijk, zo niet onmogelijk. Amazon wil namelijk graag dat je hun e-reader koopt, en dan ook dus de e-boeken uit hun assortiment.

Wat nu?

Ik zal hier verder maar niet ingaan op wat andere hete hangijzers bij e-boeken. Op een e-boek wordt in Nederland bijvoorbeeld 19% BTW geheven, en op een gedrukt boek maar 6%. Of wat te denken van de vaste boekenprijs?
Ondanks al die mitsen en maren, is het e-boek natuurlijk een interessante ontwikkeling. Ook voor onderwijs en leren. We staan nog maar aan het begin van de ontwikkelingen. In een volgend artikel zal ik enkele van mijn ideeën voor het gebruik van e-boeken voor leren met jullie delen. Kernwoorden: HTML5, EPUB en PDF. Wordt vervolgd!

Wat te doen?

Gegeven al deze ontwikkelingen is het in mijn optiek verstandig om de ogen en oren goed open te houden, en te kijken naar andere (markt)ontwikkelingen. Een steeds sterkere ontwikkeling is die rond “open”, oftewel rond open source software, open standaarden en open content. Een mooie gelegenheid om daar in kort tijdbestek meer over te weten komen dient zich in de komende maand aan.

EuroSakai 2011

Op 26, 27 en 28 september aanstaande kunt u namelijk een bezoek brengen aan de Europese Sakai conferentie, heel toepasselijk EuroSakai 2011 geheten. Deze conferentie wordt georganiseerd door de Universiteit van Amsterdam en Edia, in Pakhuis de Zwijger. Voor het inschrijfgeld van een luttele 125 euro kunt u zich geen buil vallen, lijkt mij. Alle informatie is natuurlijk te vinden op de (Engelstalige) website. Zie ik u wellicht in Amsterdam?

Het is al weer even geleden dat ik hier over Sakai heb geschreven. Sakai is internet-software voor onderwijs en opleidingen. Je kunt Sakai het beste omschrijven als een Elektronische Leeromgeving (ELO). Er zijn veel ELO’s beschikbaar inmiddels. Ik volgde enkele jaren geleden Sakai intensief en was ook bij dit initiatief betrokken als vertegenwoordiger vanuit de Universiteit Twente (mijn toenmalige werkgever). Het werd wel weer eens tijd voor een update over Sakai. Voor mijzelf, en voor u als lezer is het wellicht ook interessant. Hierbij dus een bericht over de actuele ontwikkelingen rond Sakai.

Twee smaken Sakai

Het belangrijkste nieuws dat er te melden is, is dat Sakai nog steeds volop in ontwikkeling is. En er zijn steeds meer scholen en universiteiten die Sakai inzetten. En dat is een belangrijk punt om hier te melden. Veel open source verliest na enige tijd momentum, maar dat is zeker niet het geval bij Sakai. Dit is zeker ook het gevolg van een gedegen organisatie via de Sakai Foundation. Inmiddels is versie 2.8 van Sakai enkele dagen geleden uitgebracht. Dit noemt men de Sakai CLE. Waarbij CLE staat voor Collaboration and Learning Environment.

Er is echter nog een een zeer interessante ontwikkeling gaande binnen de Sakai community. Dat is namelijk de ontwikkeling van de Sakai Open Academic Environment (Sakai OAE). Met de ontwikkeling van Sakai OAE wordt onderkend dat onderwijs en onderzoek niet ophouden bij de fysieke grenzen van een onderwijsinstelling. Juist niet! Een docent of student van een onderwijsinstelling heeft veel contacten buiten de instelling, en wil juist met die ‘buitenstaanders’ samenwerken aan onderwijs en onderzoek. Dat is waar Sakai OAE op inspringt, met een aantal functionaliteiten die we wellicht kennen uit de sociale netwerken zoals Hyves, LinkedIn of Facebook. Alleen is Sakai OAE specifiek gericht op werkwijzen en manieren van samenwerken die in onderwijs gebruikelijk zijn. Zo zal Sakai OAE mogelijkheden bieden voor gezamenlijk schrijven aan onderzoeksartikelen, via een zogenaamd ‘open canvas‘. Maar Sakai OAE is ook persoonlijk.  Je zit als gebruiker veel meer aan het stuur. Jij bepaalt wat je ziet, waar en hoe je een discussie start of reacties geeft.

Al met al vind ik Sakai OAE een hele mooie ontwikkeling. We kunnen eindelijk afstand nemen van het paradigma van een gemiddelde ELO, waarbij de docent het heft in handen heeft, die de studenten in virtuele ‘klassen’ of ‘groepen’ onderwijs geeft. Het onderwijs verandert en vernieuwt, en software zou dat moeten ondersteunen in plaats van belemmeren. Sakai OAE biedt die mogelijkheid.

Meer lezen

Er is veel meer te lezen over Sakai. Maar daarvoor verwijs ik graag naar de (Engelstalige) website van de Sakai Foundation: over de twee maken (de producten dus), of over de onderwijsinstellingen die bijdragen leveren aan de ontwikkeling van de software, of wie er het bestuur vormen van de Sakai Foundation. Lees ook over hoe je geheel vrijblijvend Sakai kunt uitproberen.

Online Leeromgeving

Enkele jaren geleden was de verwachting dat user-generated content het helemaal zou gaan worden. Dat iedereen zou gaan publiceren op het internet. Sindsdien hebben we gezien dat het inderdaad steeds gemakkelijker is geworden voor iedere internetgebruiker om zich te uiten op allerlei manieren. Hyves, Twitter, YouTube, weblogs, iedereen weet inmiddels wat het is. Ik wil hier graag ingaan op de relatie met het onderwijs.

Laat ik maar beginnen met de conclusie: we hebben nog lang niet het eindstation bereikt wat betreft user-generated content in het onderwijs. Ik denk dat digitale leerinhouden (of lesmaterialen) in het onderwijs steeds meer door gebruikers (docenten, maar ook leerlingen) zelf zullen worden gemaakt en verspreid. De belangrijkste oorzaak van deze ontwikkeling is dat het steeds eenvoudiger is geworden om digitaal (les)materiaal te maken. En digitaal materiaal kun je ook heel gemakkelijk verspreiden via internet. Eén van andere factoren die verder ook bijdraagt is de bewustwording dat je van verschillende licenties gebruik kunt maken om je materialen te delen en legaal te laten hergebruiken (zie bijvoorbeeld Creative Commons). Laat ik hierbij wat reclame maken voor enkele goede initiatieven (in willekeurige volgorde):

1. Klascement. Dit is van oorsprong een Vlaams initiatief. Klascement bevat duizenden digitale leermiddelen. Deze zijn grotendeels door docenten ingebracht. Het materiaal is van allerlei kwaliteit. Het is vooral bedoeld voor het basisonderwijs en voortgezet onderwijs (in Vlaanderen: secundair onderwijs). Inmiddels is er ook een Nederlandse versie van Klascement (www.klascement.nl), met op moment van schrijven 451 items. Het voordeel van de Nederlandse versie is dat je kunt zoeken op basis van het Nederlandse onderwijsstelsel (dus bijvoorbeeld Economie en Administratie voor het MBO).
2. Learning Resource Exchange (LRE) is een internationale website, gesteund vanuit de EU. Henk Nijstad (van Kennisnet) schreef hier vorige maand al over : “De LRE richt zich, vanuit authentiek Europees gedachtengoed, alleen op zgn. travel well-content. Dat is content direct of met beperkte moeite gebruikt kan worden in de diverse taal- en cultuurgebieden in Europa. Inmiddels heeft de LRE 200.000 leerobjecten en een handvol zoekportals.”
3. Online Leeromgeving (OLO) van de Universiteit Twente.  Dit is een grote verzameling van digitale modules (veelal uitgewerkt in animaties), eindexamens (en uitwerkingen) en luistertoetsen bedoeld voor leerlingen van het HAVO en VWO. Alle materialen zijn snel terug te vinden op basis van vakken, maar ook op basis van eindtermen of de gebruikte lesmethode. Voor de volledigheid: als projectpartner van Twente’s got Talent ben ik onder andere betrokken bij het uitbreiden van de Online LeerOmgeving voor docenten.
4. OCW Consortium. Werkt u in het hoger onderwijs dan kunt u uw hart ophalen bij vele tientallen universiteiten die veel van hun leermaterialen delen via het OpenCourseWare (OCW) model.
5. Natuurlijk moet ook WikiWijs hier genoemd worden. Na (ook van mij) kritische geluiden bij de start van WikiWijs, kan inmiddels wel gesteld worden dat hier goede dingen aan het gebeuren zijn. Bij WikiWijs is voor iedereen in het onderwijs in Nederland digitaal leermateriaal te vinden.

Nog niet overtuigd? Er zijn nog veel en veel meer bronnen die u kunt inzetten indien u digitaal lesmateriaal zou willen gebruiken. Te veel om allemaal op te noemen. En wilt u eens van dichtbij bekijken wat er mogelijk is met digitaal lesmateriaal, ga dan bijvoorbeeld naar het #onderwijsplugfest van NOiV van 7 oktober (gratis toegang, in Utrecht). Of ga naar de herfstschool Open Leermaterialen (op 6, 7 en 8 oktober, Delft) , of de startbijeenkomst van de SIG Open Educational Resources.

Oh ja, ik vond nog een mooi voorbeeld van slim gebruik van user-generated content. Namelijk de actie Wiki loves Monuments. Doe mee met de wedstrijd waarin je foto’s kunt uploaden van Rijksmonumenten (en die foto’s zou je weer nuttig kunnen gebruiken in het onderwijs!).

Allemaal dezelfde kant op?

De consolidatie in de markt voor e-learning software blijft doorgaan. Bedrijven als Blackboard blijven maar overnames doen. Ten tijde van de Digitale Universiteit voorspelden we deze ontwikkeling al in het E-Learning trendrapport. En dat was al weer 6 jaar geleden, in 2004! Andere voorspellingen uit dat rapport kwamen overigens niet uit, maar daar kom ik wellicht een andere keer op terug. Het rapport is nog steeds wel het lezen waard, al was het maar om eens te kijken wat er dus van de voorspellingen is uitgekomen.

Enkele recente voorbeelden van de verdergaande consolidatie:

• Recent heeft Blackboard weer enkele overnames gedaan van softwarebedrijven voor webconferencing, die niet overal met enthousiasme zijn ontvangen. Eerder werd concurrent ANGEL ook opgekocht (en natuurlijk nog eerder WebCT).
• In Nederland deed Iddink (een uitgever) ook een opmerkelijke stap, in oktober vorig jaar, door Schoolmaster (een leverancier van software voor schooladministraties) over te nemen.
• Microsoft heeft een naadloze koppeling van Live@Edu (email, agenda, opslag van bestanden etc) en It’s Learning in de aanbieding (voor 800.000 leerlingen?).
• Pearson (een hele grote uitgever, ondereel van Reed Elsevier) nam eind 2008 ook een opmerkelijke stap, door Fronter over te nemen. Fronter is een van oorsprong Noors bedrijf dat een Elektronische Leeromgeving levert. Eerder lijfde Pearson ook Harcourt in. Harcourt is een grote uitgever van online toetsen.

Onlangs heeft Learn Exact zich overigens los gemaakt van haar (voormalige) moedermaatschappij, een grote uitgever in Italië. Een tegengestelde ontwikkeling dus. Maar er zijn veel meer voorbeelden van overnames. Consolidatie dus. Allemaal positieve ontwikkelingen, als je de (persberichten van de) desbetreffende bedrijven mag geloven. Onderwijsinstellingen hoeven straks nog maar met en bij één enkele leverancier, of hooguit met één enkele uitgever, zaken te doen. Makkelijk toch? Of toch niet?

U neemt gewoon de  schoolboeken, de geautomatiseerde (studenten)administratie en de bijbehorende Elektronische Leeromgeving (inclusief natuurlijk een digitaal portfolio) af bij één enkele leverancier. Mooi makkelijk! Maar toch…. Het blijft knagen bij mij. De vraag is wat u er mee opschiet.

Tegentrends zijn er ook

Het is niet voor niets dat er steeds meer artikelen en (blog)berichten verschijnen over tekortkomingen van ELO’s en  mogelijke alternatieven voor ELO’s. En dat er nieuwe trends bij komen, zoals “social learning” en “open education” (en in het kielzog daarvan open source). Educause publideerde daarover onlangs een goed overzicht. Wat ik maar wil zeggen: er zijn ook “tegentrends”, die u zou moeten blijven volgen. Natuurlijk blijft er een markt voor de de grote, commerciële, partijen die degelijke software kunnen leveren. Echter, er is meer…. Als u zich wilt verdiepen in nieuwe ontwikkelinen en uw visie daarover wilt vormen, volgen hier enkele tips.

1. Vraag uzelf af waarom  sociale netwerken, bijvoorbeeld LinkedIn en Facebook, zo populair zijn. Eigenlijk is dat heel simpel: persoonlijke connecties. Wellicht dat u dat ook in uw onderwijsinstelling zou willen faciliteren? Dat gaat niet eenvoudig worden met een traditionele ELO, al was het maar omdat gebruikers van buiten niet zomaar toegang kunnen krijgen. Meer lezen?  In het Verenigd Koninkrijk is er aan de University of Cambridge een onderzoek gedaan naar Academic Social Networking en hoe dat kan ondersteund worden met ICT. Er zijn ook prototypes gebouwd van hoe dat zou kunnen werken. Uiteindelijk zal dit onderzoek zijn weg vinden in de nieuwste versie van Sakai (Sakai3).
2. Ik zou u ook willen vragen om u ogen en oren open te houden. En ik bedoel letterlijk OPEN. Blijf de ontwikkelingen op het gebied van OpenCourseWare, open source en en open standaarden volgen. Zo kunt u bijvoorbeeld eens gaan kijken hoe het zit met de uitwisselbaarheid van digitaal lesmateriaal op het Onderwijsplugfest op donderdag 7 oktober aanstaande. En kijk ook eens naar de enorme hoeveelheid OpenCourseWare die inmiddels beschikbaar is.
3. En als laatste, maar zeker niet het minst belangrijk: zorg dat uw docenten (of leraren, of instructeurs, of traininers) goed gebruik kunnen maken van ICT. Dat gaat (helaas) niet vanzelf. En ik bedoel niet alleen het gebruik van digiborden of PowerPoint. Ook het gebruik van allerlei web 2.0 applicaties in opleiding en training kan zeer waardevol zijn. Kijk bijvoorbeeld eens naar het TPACK model om ICT gebruik te stimuleren onder uw docenten. Petra Fisser (Universiteit Twente) schrijft hierover op een goed leesbaar Nederlandstalig weblog.

Nog meer tegentrends? Laat het maar weten!