Definitie van digitale boeken

Laten we beginnen met iets concreter te definiëren wat digitale boeken eigenlijk zijn. Allereerst een veelgebruikt synoniem: e-boek, of in het Engels e-book. Eigenlijk kunnen we een relatief simpele definitie hanteren: elke tekst die je digitaal op een beeldscherm kunt lezen, kun je een e-boek noemen. Er is nog één ander belangrijk kenmerk wat mij betreft. Dat is de ‘draagbaarheid’ van een digitaal boek (net zoals een gedrukt boek). Het  is immers niet meer dan een computerbestand, dat je dus heel goed goed kunt lezen op een draagbaar apparaat.

Elektronische inkt

Er is dan ook specifieke hardware te koop voor het lezen van e-boeken. Dit zijn de zogenaamde e-readers, veelal uitgerust met elektronische inkt (e-ink). Deze e-readers wegen vaak veel minder dan één kilo, en ze hebben meestal een schermafmeting tussen 5 en 9 inch. Het voordeel van e-ink ten opzichte van LCD schermen is dat e-ink veel minder stroom verbruikt. Het stroomverbruik van een e-reader wordt meestal uitgedrukt in het aantal pagina’s dat kan worden omgeslagen met één acculading. En 1 acculading kan gemakkelijk 3000 tot 8000 pagina’s mee, oftewel tientallen boeken. Een goede tablet met LCD scherm kan maximaal 10 uren werken op 1 acculading. Mijn Pocketbook IQ 701 (met LCD scherm) houdt het maximaal drie uren vol, afhankelijk van wat ik er mee doe.
Bij het lezen van e-boeken heb je dus de keuze uit een apparaat met e-ink of een apparaat met een LCD scherm. Maar dat is niet de enige keuze waar je als lezer voor gesteld wordt. Zoals wel vaker in deze wereld, zijn er verschillende standaarden, bestandsformaten en bijbehorende leveranciers als we het hebben over digitale boeken. Dat maakt het leven, ik bedoel het lezen van e-boeken, er niet eenvoudiger op.

Digitale boeken in soorten

Digitale boeken heb je dus in vele soorten, of correcter geformuleerd: in vele bestandsformaten. Een  rijtje: MobiPocket, EPUB, PDF, pdb, fb2, en AZW (en er zijn nog meer formaten, zie Wikipedia). De meeste e-readers kunnen enkele bestandsformaten aan.
Om het nog ingewikkelder te maken is er vaak ook nog sprake van een soort kopieerbeveiliging in de vorm van Digital Rights Management (DRM). Want ook de boekenbranche is natuurlijk bang dat boeken verspreid worden zonder dat er voor betaald wordt.
Een e-boek kun je bij vele internetwinkels kopen, in en buiten Nederland. Daar moet je wel wat voor doen. Een e-boek dat bijvoorbeeld bij Bol wordt gekocht, is voorzien van DRM. In DRM is het alom bekende Adobe een grote speler. Om boeken van Bol te kunnen lezen, heb je namelijk software van Adobe (Digital Editions) nodig op de gewone computer om te ‘bewijzen’ dat je het boek rechtmatig in je bezit hebt. Je kunt het vervolgens maar een bepaald aantal keren op een e-reader zetten. De e-reader moet gekoppeld zijn aan je zogenaamde Adobe ID. Zie voor nog meer uitleg de website van Bol.
En om het nog wat moeilijker te maken, heeft Amazon haar eigen bestandsformaat ontwikkeld (AZW) dat eigenlijk alleen goed op haar eigen e-readers kan worden gelezen. Maar er zijn wel weer apps die ervoor kunnen zorgen dat je boeken van Amazon op bijvoorbeeld een Android apparaat of een iPad kunt lezen. Maar het lezen op bijvoorbeeld een Sony e-reader van deze AZW bestanden is moeilijk, zo niet onmogelijk. Amazon wil namelijk graag dat je hun e-reader koopt, en dan ook dus de e-boeken uit hun assortiment.

Wat nu?

Ik zal hier verder maar niet ingaan op wat andere hete hangijzers bij e-boeken. Op een e-boek wordt in Nederland bijvoorbeeld 19% BTW geheven, en op een gedrukt boek maar 6%. Of wat te denken van de vaste boekenprijs?
Ondanks al die mitsen en maren, is het e-boek natuurlijk een interessante ontwikkeling. Ook voor onderwijs en leren. We staan nog maar aan het begin van de ontwikkelingen. In een volgend artikel zal ik enkele van mijn ideeën voor het gebruik van e-boeken voor leren met jullie delen. Kernwoorden: HTML5, EPUB en PDF. Wordt vervolgd!

Inschrijven voor de conferentie kan nog tot 14 januari aanstaande, en de kosten bedragen 50 euro. Hiervoor krijg je dus een degelijk inhoudelijk programma voorgeschoteld, dus die kosten zijn volgens mij alleszins redelijk.

Deze keer kan ik helaas  niet bij de conferentie aanwezig zijn vanwege andere verplichtingen, maar ik wil hierbij graag enkele tips geven voor interessante workshops. Let op: Mijn aanbevelingen zijn niet helemaal objectief, omdat het workshops betreft met zaken waar ik een bijdrage aan heb mogen leveren.

Mijn aanbevelingen

Er zijn op 20 januari  in totaal drie rondes met elk 10 workshops, oftewel genoeg keus. Voor de eerste ronde zou ik de workshop over Lab on a chip willen bezoeken, als ik de kans zou hebben. Voor dit onderwerp wordt onderwijsmateriaal ontwikkeld voor het vak Natuur  Leven en Technologie. Tijdens de workshop maakt u kennis met het materiaal en kunt er natuurlijk ook zelf een oordeel over vormen.

Voor de tweede ronde workshops zou ik twee aanbevelingen willen doen. Er is in deze ronde een workshop over het gebruik van videoconferencing en gekoppelde digiborden voor Wiskunde. Mijn tweede aanbeveling voor deze tweede ronde is de workshop over de ontwikkeling van de Online Leeromgeving (OLO)van de Universiteit Twente. In de afgelopen maanden hebben we namelijk hard gewerkt (en het zijn vooral studenten geweest die het werk verzet hebben) aan uitbreidingen die de OLO nu ook voor docenten geschikt maken. In de workshop zult u zien wat we voor u als docenten kunnen betekenen op het gebied van digitaal lesmateriaal en het gebruik ervan in uw eigen lessituatie.

Voor de derde rond wil ik graag speciaal wijzen op de workshop met als titel “Mijn en Dijn? Online samenwerken”. In deze workshop zult u kennis kunnen maken met de eerste versie van de digitale samenwerkomgeving van het Bèta-Steunpunt Oost. Met dit platform willen we graag de docenten in het Voortgezet Onderwijs een mogelijkheid bieden om in de relatieve beslotenheid van een digitale samenwerkomgeving met elkaar kennis  en ervaringen uit te wisselen en met elkaar samen te werken aan de ontwikkeling van (digitaal) onderwijsmateriaal en e-learning.

iPad (Creative Commons licentie, Peter Morville)

De lancering van de iPad op 27 januari 2010 (nog geen 11 maanden geleden) door Steve Jobs (video achter de klik) heeft het één ander teweeg gebracht. Sommige mensen gingen zelfs speciaal naar de VS om een iPad te kunnen aanschaffen, voordat het ding officieel in Nederland geleverd zou worden. Op 2 mei waren er wereldwijd reeds 1 miljoen iPads verkocht (persbericht van Apple). En op 28 mei 2010 was het dan eindelijk zo ver: je kon in Nederland ook een iPad gaan bestellen (persbericht van Apple). Sindsdien zie ik vrij regelmatig iPads ‘in the wild’. En natuurlijk wordt er regelmatig gediscussieerd over de voors en tegens van tablet pc’s (waarvan de iPad een goed voorbeeld is) en wat het nut ervan zou kunnen zijn voor het onderwijs. In dit bericht enkele observaties mijnerzijds.

Wat is het

De iPad is een tablet computer van Apple. En het is ook een echt Apple product. Het ziet er fantastisch uit, het werkt zoals het moet werken. Een kind kan de was doen. En oma en opa kunnen er ook mee overweg. Zie bijvoorbeeld ook deze discussie over de doelgroep voor de iPad. En ook typisch Apple: de prijs is zeker niet laag, immers de vanafprijs is op dit moment 499 euro

In het algemeen beschikt een tablet pc over de volgende kenmerken:

• Geen fysiek toetsenbord of muis.
• De bediening van de tablet gebeurt door middel van een aanraakgevoelig scherm (touch screen).
• Een tablet beschikt eigenlijk altijd over mogelijkheden om verbinding te leggen en te houden met internet (via Wi-fi of 3G).
• Een tablet is handzaam, en is niet te zwaar (grofweg minder dan 1 kg, waarbij 1 kg eigenlijk al te veel is om lang in de hand houden).
• Het scherm van een tablet is meestal tussen de 7 inch en 10 inch
• Het scherm van een tablet is van het type LCD (dit in tegenstelling tot een e-reader, die electronische inkt – e-ink – gebruiken).

Apple is zeker niet de eerste die een tablet op de markt bracht. De geschiedenis gaat ver terug. In 1989 bracht bijvoorbeeld GriD Systems de GRidPad uit. En in 1993 bracht IBM ook al tablets uit (meer informatie via WikiPedia). Ook nu is Apple echt niet de enige waar je terecht kunt voor tablets. Zoeken op Tweakers, komt terug met nu leverbare tablets van merken als Archos en Point of View. Maar ook Dell, Toshiba en Samsung hebben recent tablets op de markt gebracht. Zie bijvoorbeeld Androidplanet.nl of ipadinschools.com voor nog meer aankondigingen en nieuws. In China kun je via het internet vele tablets kopen (met soms hele lage prijzen). En vanuit India komt er een heel serieuze tablet aan, van het merk Notion Ink (overigens in de duurste uitvoering met e-ink).

Voors en tegens

De meeste tablets hebben toch wel als grootste nadeel dat er geen fysiek toetsenbord voorhanden is. Het typen van lange teksten is dus niet echt handig op een tablet. Maar de vraag is natuurlijk wie daarvoor een tablet zou willen hebben. Een tablet is zeer geschikt voor mobiele werkers, die overal en altijd e-mail willen checken, of het laatste nieuws willen lezen. Op tablet moet je, vanwege het scherm, ook niet lange teksten willen lezen. Daarvoor is het scherm niet geschikt.

Maar voor het lezen en beantwoorden van e-mail is een tablet prima geschikt. Of om te twitteren tijdens een congres (dat heb ik verschillende keren gezien op de Onderwijsdagen 2010). En waar een tablet ook heel geschikt voor is, om samen iets te bespreken of bekijken (onderweg in de trein, of ergens op een terras). Je zou dat goed kunnen vergelijken met een TV, waar je ook vaak samen naar kijkt en er over praat wat je ervan vindt. Met een notebook is dat toch allemaal net even wat lastiger. Een tablet leg je even snel op tafel en draai je snel naar je gesprekspartner.

Dit waren wat algemene opmerkingen over tablets. Specifiek voor de iPad geldt ook nog dat (in de standaard installatie) het erg lastig is om bijvoorbeeld teksten te verwerken. Ook moet rekening worden gehouden met beperkte connectiviteit. Er is bijvoorbeeld geen USB aan boord. En afdrukken is ook niet zo eenvoudig, schreef Pierre Gorissen onlangs. De vele concurrerende tablets (die overigens nog niet allemaal in de schappen liggen) hebben vaak wel USB, en ook regelmatig HDMI mogelijkheden.

Geschikt voor onderwijs?

Maar wat is de impact op het onderwijs? Daarover is nog niet veel bekend. We zijn immers nog maar net begonnen met het gebruik van tablets in het onderwijs. Dit is waar ik bekend mee ben:

• De Vrije Universiteit (VU) heeft het één en ander gepubliceerd op een weblog The Chemical iPad (van Fontys kan ik weinig vinden, behalve de aankondiging in september). Uit het weblog van de VU maak ik op dat de iPad nog wel wat verbeteringen behoeft in hun specifieke situatie. Een goede lab journal applicatie zou bijvoorbeeld gewenst zijn. Ook de hiervoor genoemde beperkingen worden genoemd op het weblog van de VU.
• In de VS wordt blijkbaar gemikt op de iPad als vervanger van dure papieren studieboeken. Daar geloof ik echter niet zo in. Neem dan een e-reader zou ik zeggen. Staat wel minder interessant, maar is veel effectiever.
• Mijn collega Frank Thuss van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen heeft enkele berichten geschreven over zijn eigen ervaringen met de iPad. Ook hier genoeg goede manieren om de iPad te gebruiken, maar vooral in de sfeer van productiviteit, en veel minder voor de onderwijscontext.

1. Ga uit van onderzoeksresultaten in plaats van je eigen ervaringen, vooroordelen of voorbeelden. Dit heeft bijvoorbeeld Robert J. Marzano gedaan. Hij heeft honderden wetenschappelijke artikelen onder de loep genomen (in een zogenaamde meta-studie) en daaruit belangrijke en effectieve aanwijzingen gedestilleerd over wat er wel en niet werkt. Twee van zijn bekendste boeken zijn “What works in schools: translating research into action” (ISBN 0871205041) en “Classroom instruction that works” (ISBN 0871207176). In Nederland zijn ook vertalingen van zijn boeken verschenen bij Bazalt. Ook John Hattie heeft een uitgebreide publicatie uitgebracht, ook op basis van een meta-studie, getiteld “Visible learning: a synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement” (ISBN 0415476186 en 9780415476188).
2. Wilt u het concreter? Dat kan natuurlijk ook. Zo zijn er enkele docenten in de VS die op basis van de negen effectieve strategieën van Marzano een wiki hebben opgezet, waarin bij elk van die negen strategieën (uit het boek Classroom instruction that works) tips en aanwijzingen worden gegeven over welke ICT daarvoor kan worden ingezet. Zij richten zich daarbij specifiek op via het internet beschikbare software.
3. Ga regelmatig eens kijken bij de publicaties die Kennisnet (altijd gratis!) beschikbaar stelt. Zo is er recent een onderzoeksrapport verschenen over het gebruik van e-klassen bij het vak Natuur Leven en Technologie (NLT). Of een recent literatuuronderzoek naar het TPACK model, waarin ook aandacht is voor competenties die docenten eigenlijk zouden moeten beheersen. En Kennisnet heeft ook subsites over (bijvoorbeeld) Digitaal Toetsen.
4. Of kijk eens bij bij de wetenschappelijke databanken die Nederland rijk is (HBO Kennisbank, NARCIS). Zo vond ik recent een (Engelstalige) afstudeerscriptie met adviezen over mogelijke verbeteringen in de toepassing van weblectures. Ook hier geldt weer: de meeste scripties of artikelen zijn bijna altijd om-niet voor u beschikbaar.
5. En vergeet niet om ook gewoon te zorgen dat u zich informeert door het bezoek van conferenties en congressen. Zoals bijvoorbeeld de HANOvatie themadag van de Hogeschool Arnhem Nijmegen op 3 november aanstaande, of de Onderwijsdagen op 9 en 10 november. En ook in dezelfde maand, op 23 november, kunt u terecht bij Saxion voor een symposium over Kennisdelen. Voor de Onderwijsdagen betaalt u wel inschrijfkosten, de HANovatie themadag en het symposium Kennisdelen zijn gratis toegankelijk.
6. Ook in Nederland zijn genoeg innovatieve projecten en initiatieven die absoluut de moeite waard zijn. Ik noem er twee. Allereerst www.beterspellen.nl (voor Nederlandse spelling). Wilt u zelf de regie houden, kijk dan eens bij eTeacher. eTeacher is open source online overhoorsoftware; het is ontwikkeld door twee Nederlandse programmeurs. Wat eTeacher onderscheidt van de andere overhoormethoden is het feit dat eTeacher niet alleen talen overhoort, maar ook topografie.

Afsluitend: u zult mij tegenkomen op de Onderwijsdagen. En zeker ook op de HANovatie themadag (ik zit in het organisatiecomité namelijk).