“Learning is formal when someone other than the learner sets curriculum. Typically, it’s an event, on a schedule and completion is generally recognized (..). Formal learning is pushed on learners. By contrast, informal learners usually set their own learning objectives. They learn when they feel a need to know. The proof of their learning is their ability to do something they could not do before.” (bron)

Waar het mij om gaat in deze serie is goede voorbeelden te presenteren waarmee eenieder zich iets eigen kan eigen maken zonder dat er sprake is van een formele onderwijssituatie in een klas met een docent. Pull in plaats van push dus.

Goed voorbeeld

Nummer 7 in mijn serie betreft de websites Beter Spellen en Beter Rekenen. Wat mij betreft een heel interessant idee, met een goede uitwerking. Beide sites bieden je elke dag een nieuwe test aan met enkele vragen, voor rekenen en voor Nederlandse spelling. Elke dag kun je dus oefenen, en wordt je uitgedaagd om te leren. Laagdrempelig, maar wel heel effectief volgens mij. Er komt geen docent aan te pas, je ziet zelf je score, en wordt hopelijk gemotiveerd om het de volgende keer beter te doen. Je hoeft je alleen maar even gratis te registreren met je e-mailadres en je kunt meteen beginnen.

Er zijn ook enkele “sociale” elementen ingebouwd (die zorgen voor je motivatie, in ieder geval bij mij). Zo kun je zien hoe alle andere deelnemers het gedaan hebben op een bepaalde test. En bij Beter Rekenen zijn dat er inmiddels per week gemiddeld zo’n 6000. En je kunt je score ook gemakkelijk naar Twitter versturen, zodat je volgers kunnen zien hoe je scoort.

Ik kijk inmiddels uit naar de volgende websites: Betere geografie, Betere natuurkunde, Betere boekhouding. Oh ja, Beter Engels is er al, dat is een vertaalbureau!

Meer lezen over informeel leren

Er is zoveel te lezen over informeel leren. Maar hierbij wil ik graag nog verwijzen naar een zeer interessant onderzoeksartikel uit 1999 (!) van D.W. Livingstone met als titel “Exploring the icebergs of adult learning: findings of the first Canadian survey of informal learning practices”. Hierin wordt beschreven dat er in Canada toendertijd al zeer veel sprake was van informeel leren onder volwassenen. Gemiddeld besteedde een volwassene (in de onderzochte populatie) maar liefst 15 uren per week aan informeel leren, terwijl er 4 uren per week werd besteed aan formele scholing.

Logo Peer2Peer University

Hopelijk beseft u dat leren niet alleen in de school, in het conferentieoord op de hei, of op de universiteit kan plaats vinden. Leren vindt overal en altijd plaats. Een dag niet geleerd, is een dag niet geleefd! Sommigen beweren, overigens zonder echte wetenschappelijke bewijzen, dat meer dan 80 procent van het leren buiten de officiële instanties om gaat.
Hierbij twee voorbeelden van het leren (of “onderwijs” zo u wilt) dat anders ingericht is dan we gewend zijn (let op: voorbeelden zijn in het Engels). Allereerst de Peer2Peer University, afgekort P2PU. De missie van P2PU is lekker simpel: Learning for everyone, by everyone, about almost anything. Dit is een citaat van hun missie:

The Peer 2 Peer University is a grassroots open education project that organizes learning outside of institutional walls (..). P2PU creates a model for lifelong learning alongside traditional formal higher education. Leveraging the internet and educational materials openly available online, P2PU enables high-quality low-cost education opportunities.

De P2PU wordt op dit moment financieel ondersteund door enkele bekende stichtingen, namelijk de Hewlett Foundation en de Shuttleworth Foundation. Op dit moment kun je gratis de verschillende cursussen volgen, maar er wordt ook nagedacht over het vragen van een kleine bijdrage voor deelname. Dit zou dan een tweeledig doel dienen: a) het gedeeltelijk afdekken van de kosten, en b) het opwerpen van een drempeltje, zodat niet Jan en Alleman zich inschrijven, en vervolgens toch uiteindelijk niet meedoen.
Een tweede voorbeeld is van een heel andere orde. Dit betreft een persoonlijk initiatief van Hans de Zwart. Hans was één van de oprichters van de Moodle vereniging in Nederland. Hans werkt bij Shell als Innovation Manager Learning Technologies, en heeft via zijn netwerk een leesclub gestart over het boek Learning in 3D, Adding a New Dimension to Enterprise Learning and Collaboration (Kapp en O’Driscoll). Hans probeert op deze manier zijn netwerk in te zetten om gezamenlijk iets te leren, door het lezen van en reflecteren op het genoemde boek. Er wordt daarbij wekelijks een telefonische conferentie georganiseerd, en via bijvoorbeeld Twitter worden er gedachten, meningen etc uitgewisseld over het boek. Helaas kon ik niet meedoen aan dit initiatief, maar ik ga natuurlijk wel volgen hoe het gaat met de leesclub. Want dat is ook het “nieuwe onderwijs”: dat het meestal in relatieve openbaarheid plaatsvindt, en eigenlijk iedereen zich kan gedragen als een passieve lerende (maar ja, wat is eigenlijk passief in dit geval?). En daarmee toch iets opsteekt, ondanks een relatief geringe inspanning.
Andere voorbeelden van nieuw onderwijs? Laat het weten in de reacties!

Essentially present models of training needs analysis (..) seek to measure a deficit between what skills and knowledge industry needs and what skills and knowledge learners possess. We have various tools for doing this – most based on bringing experts together to work out the partner needs for identified occupational profiles. Once we have identified the profiles we can design courses to match those profiles.
This process has a number of flaws (..).

 

Attwell zet mij hier serieus aan het denken. Ja, en hij heeft gelijk, denk ik. Al die methodieken die we tegenwoordig nog steeds toepassen zijn inderdaad veelal gebaseerd op een “meting” van een soort van verschil in kennis en kunde tussen de zogenaamde expert en de beginneling (ook wel novice) genoemd. Enkele onvolkomenheden (“flaws”) die Attwell noemt, zijn:

• De profielen van functies zijn gericht op huidige bestaande functies, maar niet op toekomstige te vervullen functies in organisaties.
• We houden weinig tot geen rekening met reeds opgedane (leer- of werk-)ervaring van de lerende.
• We richten het onderwijs in met voor de hand liggende en de ons bekende (onderwijs)activiteiten, die gemakkelijk (goedkoop?) uit te voeren zijn.

Maar het allerbelangrijkste dat Attwell noemt als een serieuze onvolkomenheid is het feit dat we geen rekening houden met de intrinsieke nieuwsgierigheid en creativiteit van de mens om te leren van de omgeving, van de mensen om hem heen. Ik ga het hele bericht hier niet parafraseren en vertalen. Lees het dus helemaal bij de bron.

De huidige definities

Informeel leren is een thema waarover verschillende experts regelmatig publiceren. Vanuit de praktijk van leren en (bedrijfs)opleidingen is er bijvoorbeeld door de Internet Time Alliance veel gepubliceerd over dit thema, evenals door George Siemens. Enkele experts uit de wetenschappelijke hoek zijn bijvoorbeeld Stephen Downes en Graham Attwell.

Voor een uitgebreid artikel, reeds geschreven in 2006, met een poging tot definitie van informeel leren verwijs is ik naar Jay Cross (lid van de Internet Time Alliance). Cross gaat ook in op de business case voor informeel leren. Jane Hart (een ander lid van de Internet Time Alliance) heeft zeer recent een uitstekend artikel gepubliceerd met een heldere verdeling in vijf categorieën van ‘leren’. Dit zijn ze:

1. Formal Structured Learning (FSL)
2. Personal Directed Learning (PDL)
3. Group Directed Learning (GDL)
4. Intra-Organisational Learning (IOL)
5. Accidental & Serendipitous Learning (ASL)

Dat wat hier “Formal Structured Learning (FSL)” wordt genoemd, is wat de meeste mensen nog steeds onder leren, of eigenlijk onder onderwijs, verstaan. Dit is wat we dagelijks zien in scholen en bedrijven: een groep mensen bij elkaar, een docent (of een inhoudelijke expert), en een vastgesteld (les)programma, een rooster etc. Zie ook bijvoorbeeld Harald Jarche. Hij spreekt van Self-Directed, Undirected en Directed Learning. Waarbij Directed Learning dus gelijk is aan Formal Structured Learning.

De uitdaging voor ons

Er is dus maar één categorie van formeel leren en dat is dus FSL. De andere vier categorieën van Hart zijn de verschillende vormen van “informeel leren”. Het essentiële verschil is dat er bij deze vier categorieën sprake is van een minder vooraf bepaalde structuur en een ander soort sturing, namelijk voornamelijk vanuit de lerende zelf. Dit ‘gebrek’ aan structuur is waarschijnlijk tegelijkertijd de moeilijkheid voor ons onderwijs(des)kundigen. De onderwijskundig ontwerper (of docent) is namelijk getraind en ervaren in het het vormgeven (“structureren”) van leertrajecten (met bijeenkomsten), in het formuleren van leerdoelen, in het creëren van testsituaties en in het vormgeven van verschillende werkvormen etc.

Voor informeel leren is en blijft dit allemaal ook relevant. Laat daarover geen misverstand bestaan. Er komt echter één extra aspect bij, dat veel meer aandacht zou moeten krijgen in de ontwerpfase. En dit kan het beste omschreven worden als “faciliteren”. Wij als onderwijskundig ontwerpers moeten de omstandigheden scheppen, de randvoorwaarden zo u wilt, om leren mogelijk te maken. We moeten de rijke leeromgeving aan proberen te bieden waarin het leuk wordt om te leren van elkaar. We moeten de bronnen beschikbaar stellen. De juiste leervragen formuleren. Maar vooral moeten we het klassikale paradigma proberen los te laten bij het ontwerp van een leersituatie. Ook belangrijk in deze: de gewenste competenties van de docent zijn heel anders dan 20 jaren geleden.

Welke ICT?

Nu we informeel leren nader hebben gedefinieerd is het niet meer zo moeilijk om te weten welke ICT middelen we zouden kunnen gebruiken om informeel leren in onze organisatie te faciliteren. Dit betreft allerlei nieuwe ICT toepassingen, zoals micro blogging, wiki’s en social bookmarking. Deze toepassingen maken het mogelijk dat we kennis met elkaar kunnen delen en elkaar kunnen aanvullen en versterken.

Mocht u meer willen weten over wat informeel leren voor uw organisatie zou kunnen betekenen en de huidige ICT mogelijkheden, neem dan gerust contact met mij op.

Een zeer geschikte manier om informeel leren te faciliteren, is het zogenaamde microbloggen, kortgezegd het uitwisselen van korte (meestal) tekstuele boodschappen. Twitter is een bekende manier om dit te doen, maar Twitter is moeilijk af te schermen. Het wordt mede daarom niet altijd even gewaardeerd in de context van een school of een bedrijf. En Twitter gaat binnenkort ook nog worden voorzien van advertenties! Gelukkig zijn er zijn zeker alternatieven, zoals ik al eerder schreef. In Chemnitz (Duitsland) is onlangs een onderzoek verschenen naar een groot aantal alternatieven voor Twitter die binnen een bedrijf of instelling zouden kunnen worden gebruikt. De studie is zeker interessant voor diegenen die graag meer willen weten over de mogelijkheden en de verschillen tussen de verschillende platforms. Er is ook aandacht voor open source alternatieven, voor diegenen die dat interessant vinden. Er is een uitgebreide vergelijking te vinden in het onderzoek op basis van meer dan 40 criteria en kenmerken. Aanbevolen leesvoer dus!