Op 9 november heb ik de Onderwijsdagen 2010 bezocht. De Onderwijsdagen is een tweedaagse bijeenkomst, waarvan ik de eerste dag dus heb bezocht. Er waren dit jaar zo’n 1000 bezoekers. De Onderwijsdagen zijn een gezamenlijk initiatief van SURFfoundation en Kennisnet. Ook dit jaar kijk ik weer terug op een perfect georganiseerde en inhoudelijk interessante conferentie. Zoals altijd zijn de Onderwijsdagen voor mij een weerzien met oude bekenden, maar het is ook een dag voor nieuwe ontmoetingen. Hierbij mijn verslag van mijn dag in Utrecht.

Plenaire presentatie
De dag begon met een plenaire presentatie van een Amerikaan, Curtis W. Johnson (zie foto), over “disruptive innovation” (zie ook zijn boek, met als titel Disrupting Class). Het betoog van Johnson begon met de constatering dat er in het hedendaagse onderwijs teveel afvallers zijn. Daarbij heeft Johnson het over het onderwijssysteem in de VS , maar de situatie in Nederland zal niet veel beter zijn. Te veel afvallers in het onderwijs kunnen we ons eigenlijk niet meer veroorloven. De vraag is dus hoe we het percentage afvallers kunnen verlagen. Of positiever geformuleerd: wat zullen we moeten veranderen om ook de potentiële afvallers wel te motiveren en wel hun opleiding te laten afmaken? Volgens Johnson is er (maar?) één mogelijkheid: disruptive innovation (oftewel ontwrichtende innovatie). Johson gaf ook aan dat het onderwijs binnen een aantal jaren rijp zal zijn voor disruptive innovation, zoals dat ook in andere branches is gebeurd. Hij voorspelt dat het in 2018 zo ver is voor het onderwijs, op basis van onderzoek.

Johnson noemde een aantal kenmerken of voorwaarden, waaronder zo’n radicale verandering zou moeten plaatsvinden. Hij heeft hier veel onderzoek naar gedaan en ook over gepubliceerd. Op zijn website staan 6 beweringen die het aannemelijk maken dat de verandering onvermijdelijk moet gaan komen. En belangrijk kenmerk van succesvolle en radicale veranderingen is bijvoorbeeld dat het buiten de de bestaande organisatie moet plaatsvinden (seperate space), en ook daadwerkelijk niets zich moet aantrekken van de regels en wetten van die grote (moeder)organisatie. Ook een belangrijk kenmerk: de tussenhandel of bemiddelaar (de middle man) verdwijnt. In de reiswereld boeken we tegenwoordig zelf onze reizen; het traditionele reisbureau (de middle man) maakt moeilijke tijden door en moet nieuwe manieren vinden om klanten te krijgen en te houden. Wie is trouwens de middle man in het Nederlandse onderwijs? Misschien het ministerie van Onderwijs, dat het bestaande systeem in stand wil houden (en nog meer wil dicht timmeren met nog meer regeltjes)? Of al die andere organisaties als MBO Raad, HBO Raad, VSNU en VO-Raad? 
Zoals gezegd, in 2018 staat het onderwijs het een en ander te wachten volgens Johnson. Dan komen er daadwerkelijk zeer radicale vernieuwingen het onderwijs binnen. Volgens zijn onderzoek zijn er meer dan voldoende aanwijzingen hiervoor. Zijn boodschap: wees er op voorbereid, of zorg dat je zelf er actief een rol in speelt.

Workshops
Mijn eerste workshop was die van Robert Schuwer (Open Universiteit Nederland). Hij is een van de trekkers van WikiWijs. Hij heeft daar echter eigenlijk niet over verteld, wat wellicht toch een gemiste kans was. Ik zou graag een korte demonstratie van de huidige mogelijkheden van WikiWijs hebben gezien (of was daar een andere sessie voor?). Schuwer ging wel in op 7 mythes rond open leermiddelen (zie afbeelding).

Na anderhalf jaar WikiWijs wilde hij op deze manier ons laten zien dat de meeste mythes redelijk gemakkelijk onderuit kunnen worden gehaald. Daarover ontstond beslist een interessante discussie, en het onderuit halen van de mythes lukt naar mijn mening ook niet altijd even goed. Bijvoorbeeld op welke termijn papieren schoolboeken zullen verdwijnen en we alleen nog maar met digitale leermiddelen werken in het onderwijs. Over 10 jaar, zei een bezoeker. Een vertegenwoordig van een uitgever dacht daar anders over. Diezelfde vertegenwoordiger had het ook over concurrentievervalsing door WikiWijs, omdat daar gratis en voor niets leermateriaal te verkrijgen is. Interessant was de opmerking van Schuwer dat eind november er door de VO-raad een belangrijk besluit zal worden genomen over de toekomst van WikiWijs. Dan wordt namelijk blijkbaar besproken hoe en of de VO- Raad het WikiWijs initiatief wel of niet gaat (financiëel?) ondersteunen. En daar zit ook de crux van dit project en vele andere projecten. Dat gaf Schuwer ook wel toe: wat doe je als je subsidiegeld op is, en je jezelf moet bedruipen?
Mijn tweede workshop die ik bezocht betrof een terugblik op een groot project, Durven Delen Doen. De workshop werd op een prettige manier verzorgd door Maartje Smeets en Sietske Waslander. Ook dit project loopt af; de officiële afronding is in januari 2011. We kregen alvast een voorproefje van enkele resultaten van dit project. In dit project hebben dertien scholen in drie jaar tijd met elkaar gewerkt aan onderwijsvernieuwing. Een belangrijk onderdeel van het project betrof Onderzoek. Het feit dat ook de docenten van de betrokken scholen meedraaiden in het doen van onderzoek had een aantal positieve effecten, die in de presentatie werden toegelicht. Door onderzoek te doen, werden de docenten bijvoorbeeld meer gedwongen tot reflectie. Dit verbeterde hun werk op school en in de klas. Ook als gebruiker van onderzoek(sresultaten) was er een positieve invloed op de praktijk in de school.
Mijn derde workshop die ik op 9 november kon bezoeken werd verzorgd door een collegevoorzitter, Fred van Vliet van het Grafisch Lyceum Rotterdam (GLR). Deze school heeft ongeveer 4000 leerlingen. Deze school heeft een aantal unieke kenmerken. Zoals het feit dat de school sociale media inzet, zoals Twitter, voor communicatie naar leerlingen. Verder heeft deze school er voor gekozen om zo’n 3000 werkplekken, dus computers, beschikbaar te hebben voor leerlingen. Tijdens het onderwijs is er dus altijd een computer voor elke leerling beschikbaar. Verder zijn eigenlijk alle docenten betrokken bij het produceren van digitale lesmaterialen. GLR heeft besloten om in de nabije toekomst alle digitale eigen lesmaterialen beschikbaar te gaan stellen via iTunes University. Men heeft daar lang tegenaan gehikt, maar ziet nu vooral de voordelen (zoals wereldwijde verspreiding) van deze constructie. Ik ben zeer benieuwd hoe dit uit gaat pakken. Vanuit Nederland is alleen de TU Delft op dit moment op iTunes U te vinden. GLR gaat bijvoorbeeld ook meteen al het nieuwe lesmateriaal dat men gaat maken in het Engels aanbieden. Ik vraag mij af of dat zo geschikt is voor alle leerlingen van het GLR.

Samenwerking

De conferentie is bedoeld voor docenten, lerarenopleiders en schoolleiders. De conferentie had als thema Samenwerking. En daarmee wordt bedoeld samenwerking tussen voortgezet onderwijs (VO) en hoger onderwijs (HO). Ook een belangrijk subthema was de aansluiting tussen VO en HO, en dan met name de wens om ervoor te zorgen dat er genoeg leerlingen een technische studie (kunnen) gaan volgen.

De conferentie werd gehouden op de campus van de UT en was druk bezocht. Er waren zo’n 150 deelnemers, in grote meerderheid docenten uit het voortgezet onderwijs. In de morgen was er onder andere in de bomvolle plenaire zaal een interessante presentatie van prof. dr. ir. Albert van den Berg, hoogleraar Nanotechnologie aan de UT, met als titel ‘Small is beautiful’ (zie foto). Van den Berg nam ons mee naar de nabije toekomst van de mogelijkheden van de nanotechnologie. Na zo’n enthousiast verhaal, gebracht met humor en deskundigheid, wordt techniek weer echt leuk en interessant!

DocentenOntwikkelTeams

Ik bezocht twee interessante sessies. Eentje van Adam Handelzalts, die in 2009 promoveerde aan de UT. Scholen hebben de afgelopen jaren steeds meer ruimte van de overheid gekregen om hun eigen curriculum in te vullen. Docenten kunnen daarbij een belangrijke rol spelen. Adam onderzocht wat de rol van docentontwikkelteams (DOTs) is bij ontwikkeling van een nieuw curriculum en nieuwe leermaterialen. Adam heeft gedurende een jaar op verschillende scholen deze DOT’s nauwkeurig gevolgd en vastgelegd wat daarin gebeurde.

Adam had geen standaard presentatie waarin hij zijn onderzoek en zijn conclusies presenteerde, maar hij zette de aanwezigen echt aan het werk met enkele vragen uit zijn onderzoek. De voornaamste conclusies van zijn onderzoek zijn:

• de schoolleiding moet voldoende betrokkenheid tonen,

• er moet voldoende tijd en geld beschikbaar zijn om de docenten daadwerkelijk effectief te kunnen laten zijn, en

• de docenten zijn vooral succesvol in hun ontwikkelactiviteiten, als ze praktisch aan het werk gaan met leermaterialen en voorbeelden die ze zelf zouden willen gaan toepassen.

Al met al een goed opgezet onderzoek en relevante en praktisch bruikbare resultaten. De conclusies zijn wellicht niet heel verrassend, maar daarom niet minder relevant. Met name de veranderende rol van de schoolleiding is in de praktijk nog wel een weerbarstige, bleek ook de discussie in de groep.

Twente Academy

In de middag bezocht ik een workshop van Jan Volbers en Wouter Potters, die nauw betrokken zijn bij de activiteiten die de Universiteit Twente uitvoert ten behoeve van het voortgezet onderwijs. Deze activiteiten zijn samengevoegd onder de noemer “Twente Academy”. Hieronder vallen onder andere de succesvolle bijspijkerkampen die de UT elk jaar organiseert. Een ander onderdeel van de Twente Academy is de Online Leeromgeving (OLO) van de UT. Dit is eigenlijk een grote databank waarin leerlingen in het voortgezet onderwijs (vooral het VWO) zeer veel interactief leermateriaal (animaties) kunnen vinden voor de technische vakken. Leerlingen kunnen dit geheel zelfstandig via internet, thuis of op school, bekijken en bestuderen. In de OLO zijn verder luistertoetsen te vinden voor de verschillende talen. Ook alle eindexamens van voorgaande jaren, plus natuurlijk de uitwerkingen ervan, zijn beschikbaar op de OLO.

De materialen zijn allemaal vrij beschikbaar voor iedere leerling, na registratie van enkele persoonsgegevens. De OLO voorziet duidelijk in een behoefte. Dit blijkt onder andere uit het feit dat het gemiddelde bezoek van een gebruiker van de OLO meer dan 16 minuten bedraagt. Er wordt daadwerkelijk gestudeerd met behulp van de OLO. Belangrijke succesfactor van de OLO is de gebruikersvriendelijkheid. De animaties in de OLO worden gemaakt door studenten van de UT. Een grote meerwaarde van de OLO zit er in dat de leermaterialen eenvoudig te vinden zijn, omdat de zoekfunctie ook de mogelijkheid heeft om te zoeken in alle lesmethoden van uitgevers die er in het onderwijs gebruikt worden.

Wouter presenteerde een volgende stap in de OLO. De UT wil namelijk een zogenaamd docentenportal gaan ontwikkelen, ook weer voorzien van een grote gebruikersvriendelijkheid. Wouter presenteerde een aantal mockups van nieuwe functies voor docenten en vroeg de aanwezige docenten om feedback. Er wordt ondere andere gedacht aan functionaliteit om het voor docenten mogelijk te maken om leerarrangementen te maken met materiaal uit de OLO en (bijvoorbeeld) eigen materiaal. Ook wordt er gedacht aan een SCORM-export. Een andere uitbreiding zou de mogelijkheid kunnen zijn om leerarrangementen beschikbaar te stellen voor andere docenten (en leerlingen), waarbij het dan ook mogelijk zou zijn om feedback en reacties te verzamelen in de OLO. Op die manier zou ook een zekere kwaliteit(scyclus) gewaarborgd kunnen worden.

De reacties van de docenten op de uitbreidingsvoorstellen voor de OLO waren over het algemeen positief. Er werd gesteld dat sommige voorgestelde functies in de OLO lijken op zaken die ook in Wikiwijs mogelijk zullen zijn. Een andere reactie was dat een docent al zo veel verschillende websites moet bezoeken voor online leermateriaal en dat de OLO de zoveelste is of zal worden. In dat laatste zit zeker een kern van waarheid, maar is op zich geen reden om dan maar niet tot uitbreiding over te gaan.

Volgende keer weer!

Wat mij betreft was de conferentie inhoudelijk zeker de moeite waard en beslist voor herhaling vatbaar. De catering was prima verzorgd. De locatie op de UT was niet heel ideaal, maar aan de andere kant was de toegangsprijs van 50 euro natuurlijk heel schappelijk. Ik heb in ieder geval weer heel wat opgestoken van actuele ontwikkelingen in het technische onderwijs in Nederland!

Ik was uitgenodigd om een presentatie (zie hieronder) te geven over open source software. Ik heb in mijn verhaal proberen in te gaan op thema’s als evaluatie van open source software, belangrijke criteria bij de inkoop ervan, leveranciers, licenties en overheidsbeleid met betrekking tot open source en open standaarden. Ik geloof dat mijn opzet wel geslaagd was. Dit bleek wat mij betreft uit de vragen die al snel op mij afgevuurd werden vanuit het publiek. Gelukkig hoefde ik ook niet alle vragen zelf te beantwoorden, maar werd er ook onderling kennis en informatie uitgewisseld.

Op één vraag uit het publiek had ik geen pasklaar antwoord. Dit betrof de eventuele problemen of fouten in open source software. De vraag was wie hiervoor aansprakelijk zou kunnen worden gesteld. Bij closed source software voorzien van een betaalde licentie is dit duidelijk geregeld, werd er gesteld. Dan kan namelijk de producent of leverancier aansprakelijk worden gesteld. Hierna ontspon zich een discussie in hoeverre hier nu echt sprake is van een wezenlijk verschil met closed source software. Bij closed source software wordt immers (ook) vaak in de uitgebreide licentievoorwaarden veel (zo niet alle) aansprakelijkheid uitgesloten. Conclusie: als je open source software gaat gebruiken, doe dit bij voorkeur met een betrouwbare leverancier of implementatiepartner. Deze partij kan dan (indien van toepassing) aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten of problemen. In feite is de manier van werken daarmee precies het zelfde als bij closed source software.

Uit interesse heb ik nog wat onderzoek gedaan op internet naar deze vraag en antwoorden. Mijn zoektocht leverde niet heel veel op. In de door mij gevonden documenten komt de analyse en het advies neer op wat hiervoor is weergegeven. In de handreiking “Het verwerven van (open source) software” van het programmabureau Nederland Open in Verbinding (NOiV) vindt u nog wat gedetailleerde adviezen met betrekking tot open source software, indien u meer wilt weten. Als u meer weet over aansprakelijkheid, reageer dan gerust hieronder.

Rullmann heeft zijn verhaal reeds gedaan op Surfspace. Hij is wellicht morgen aanwezig op Dé Onderwijsdagen, maar een presentatie geeft hij niet, volgens mij. Maar niet getreurd. Als u morgen in Utrecht bent op Dé Onderwijsdagen en u bent geïnteresseerd in OpenCourseWare, dan kan ik u zeer zeker de keynote presentatie van Richard G. Baraniuk om 10.15 uur aanbevelen. Richard Baraniuk is hoogleraar aan de Rice University in Houston. Baraniuk richtte in 1999 Connexions op, een internetplatform voor open educatie dat bijna een miljoen mensen uit circa tweehonderd landen maandelijks gebruiken. Connexxions bevat een schat aan open leermateriaal, dat u vrijelijk mag (her)gebruiken voor uw eigen onderwijs.

Mijn workshop

Ik mocht vlak na de lunch een workshop houden over open standaarden, open source en het overheidsbeleid daaromtrent. Er waren ongeveer 12 mensen (waarvan zo’n driekwart docent, volgens mijn peiling aan het begin) die drie kwartier van hun tijd met mij wilden doorbrengen. Ik had geen lineair verhaal voorbereid, maar juist mij voorbereid met vijf hoofdpunten die ik op afroep kon invullen: Nederland Open in Verbinding, open source, open standaarden, open content en Vrije Technologie Onderwijs. In 45 minuten heb ik deze onderwerpen kunnen aanstippen. De beschikbare tijd hield zeker niet over. Er was gelukkig nog wel tijd voor enkele vragen en discussie, waarbij ook de collega’s onderling met elkaar in discussie gingen. Er was de opmerking dat in principe aan het actieplan Nederland Open in Verbinding geen harde verplichting verbonden is. Dit is inderdaad zo, maar een school zou ook verder moeten nadenken over het hoe en waarom van open standaarden en open source. Verder was er de vraag waarom mensen “vrijwillig” zoveel tijd steken in het meedoen aan open source. Daarbij heb ik eerst een misverstand proberen weg te halen: vele software-ontwikkelaars zijn (gedeeltelijk) op kosten van hun bazen bezig met open source. Een ander element van de steeds groter wordende deelname aan open source is wat ik maar even “schouderklop(je)” heb genoemd. Ieder mens heeft op zijn tijd behoefte aan een schouderklopje of een compliment. Er zijn nog vele andere redenen.

Ik heb na afloop aan twee mensen expliciet feedback gevraagd, en beiden vertelden mij dat ze zeker het één en ander opgestoken hadden. En daar was het mij ook om te doen: vooral informatie verschaffen en mensen aan het denken zetten over open source en standaarden.
Mijn presentatie is hieronder te bekijken:

Andere wederwaardigheden

Na mijn eigen presentatie ben ik nog bij de Twitter workshop van Rein Bijlsma aanwezig geweest. Deze was erg interessant. De beursvloer kon mij niet zo interesseren. Zoals wel vaker: veel van hetzelfde, veel digiborden. Wel relatief opvallend: veel leveranciers met allerlei totaalconcepten waarbij de school in meer of mindere mate zich niet meer hoeft te bekommeren over haar ICT. De keynote van John W. Moravec vond ik goed, maar niet uitstekend. Zijn analyse is dat onze huidige scholen niet bepaald optimaal ingericht zijn om de nieuwe generatie kenniswerkers (“knowmads”) op te leiden, voor beroepen die nu nog niet eens bestaan! Daarmee kan ik het volledig eens zijn. Maar hoe gaan we het vastgeroeste systeem dan veranderen? John gaf ons 13 tips, maar die waren behoorlijk abstract. Op een vraag uit het publiek om een concreet voorbeeld, kwam niet echt een bevredigend antwoord.

Al met al een leuke ervaring, mijn eerste I&I conferentie. Ik neem het zeker op in mijn agenda voor volgend jaar. Ook omdat je in de wandelgangen natuurlijk mensen tegenkomt waar je eens mee kunt bijpraten :-)
[print_link]